Talaşlı imalat ve döküm rakip değil, farklı adet ve geometri bölgelerinde kazanan iki yöntemdir; çoğu zaman da birlikte kullanılır. CNC parça fiyatını belirleyen faktörler yazımızda işleme maliyetinin nasıl oluştuğunu anlattık; bu yazı, o maliyeti döküm alternatifine karşı koyuyor.
Yöntemlerin Kısa Tanımı
| Yöntem | Kalıp maliyeti | Ekonomik adet | Tolerans (tipik) | Yüzey Ra |
|---|---|---|---|---|
| Dolu malzemeden CNC | 0 (fikstür hariç) | 1–5.000 | ±0,01–0,05 mm | 0,8–3,2 µm |
| Kum döküm | 500–5.000 € | 10–5.000 | ±0,5–1,5 mm (CT10–12) | 12,5–25 µm |
| Kokil (gravity) döküm | 5.000–25.000 € | 500–50.000 | ±0,3–0,8 mm (CT8–10) | 6,3–12,5 µm |
| Basınçlı döküm (alüminyum/çinko) | 15.000–80.000 € | 5.000–1.000.000+ | ±0,1–0,3 mm (CT6–8) | 1,6–6,3 µm |
| Hassas (investment) döküm | 3.000–20.000 € | 100–20.000 | ±0,1–0,4 mm (CT5–7) | 3,2–6,3 µm |
Tablodaki toleranslar ISO 8062 döküm tolerans sınıflarına dayanan tipik değerlerdir; döküm toleransları CNC’nin 10–50 katıdır. Bu nedenle fonksiyonel yüzeyler dökümden sonra neredeyse her zaman işlenir.
Başabaş Hesabı
Basit bir model: Döküm toplam = kalıp + adet × (döküm birim + finiş işleme birim); CNC toplam = adet × CNC birim. Örnek: Alüminyum gövde, 180×120×60 mm, EN AW-6082 / EN AC-46000.
- Dolu malzemeden CNC: 2,2 kg blok, 25 dk işleme → ~38 €/adet (500 adette).
- Kokil döküm: kalıp 12.000 €, döküm 6 €/adet, finiş işleme (yüzey + delikler, 7 dk) 8 €/adet → 14 €/adet + kalıp payı.
- Başabaş: 12.000 / (38 − 14) = 500 adet. Altında CNC, üstünde döküm+işleme ekonomik.
Basınçlı dökümde kalıp 40.000 €, birim 2,5 € + işleme 3 € ise başabaş ~1.200 adettir; ancak kalıp ömrü ve tasarım donması riski hesaba katılmalıdır. Farklı geometri ve malzemede rakamlar değişir; kural değişmez: kalıp maliyeti ÷ birim fark = başabaş adedi.
Karar Kriterleri
1. Adet ve tahmin güvenilirliği
Yıllık adet başabaşın 2–3 katı değilse ve tahmin belirsizse CNC daha güvenlidir; kalıp bir kez yapılır, tasarım değiştiğinde yeniden yapılır. Startup ve yeni ürünlerde ilk 1–2 yıl CNC, adet oturduğunda döküme geçiş yaygın yoldur; prototip imalat sayfamızda bu aşamayı nasıl desteklediğimiz anlatılır.
2. Geometri
İç boşluklar, karmaşık dış formlar, ince cidarlar ve organik şekiller dökümü işaret eder; prizmatik, dönel ve düz yüzeyli parçalar CNC’de ekonomiktir. Talaş oranı (%70+ malzeme atılıyorsa) döküm lehine güçlü bir sinyaldir.
3. Mekanik özellikler
Dövme/haddeleme ile üretilen çubuk ve levha malzeme, dökümden daha homojen ve daha yüksek dayanıma sahiptir; yorulma yükü altındaki parçalarda ve basınç taşıyan ince cidarlarda dolu malzemeden CNC daha güvenlidir. Dökümde porozite riski vardır; basınç testi veya röntgen gerekebilir.
4. Malzeme
Alüminyum, dökme demir, çelik döküm, pirinç ve bronz dökümde yaygındır; paslanmaz hassas dökümle mümkündür. Yüksek dayanımlı işlem çelikleri (42CrMo4 +QT), 7075 alüminyum ve titanyum pratikte dolu malzemeden işlenir.
5. Süre
CNC ilk parça 1–3 hafta; döküm kalıp 6–12 hafta + numune + düzeltme. Acil projelerde CNC’nin rakibi yoktur.
6. Yüzey ve görünüş
Basınçlı döküm iyi görünüm verir; kum döküm boyanır veya işlenir. CNC yüzeyi doğrudan eloksala uygundur; yüzey pürüzlülüğü yazımızda ayrıntılar var.
Hibrit Yol: Döküm + CNC Finiş
Seri üretimdeki gövde parçalarının büyük çoğunluğu bu yolla üretilir: ham döküm, fonksiyonel yüzeyler (yatak delikleri, sızdırmazlık yüzeyleri, dişler, montaj yüzeyleri) CNC’de işlenir. Fason tedarikçiden bu kombinasyonu alırken:
- Dökümhane ile işleme atölyesi aynı mı, farklı mı? Sorumluluk tek noktada toplanmalıdır.
- Döküm resmi (işleme payları, datumlar, döküm toleransı) ile işleme resmi ayrı olmalıdır; datum yüzeyleri döküm yüzeyi olamaz.
- Kalıp mülkiyeti, saklama ve bakım sözleşmede yazılmalıdır; kalıp müşteriye aittir.
- Porozite ve dahili hata için kabul kriteri belirlenmelidir; işlenmiş yüzeyde açılan gözenek tartışma konusudur.
Türkiye’de güçlü bir dökümhane sanayisi (Konya, Ankara, Bursa, İzmir) vardır ve işleme atölyeleri dökümhanelerle rutin çalışır; sanayi yazımızda bölgeler yer alır.
Hızlı Karar Tablosu
| Durum | Öneri |
|---|---|
| <300 adet/yıl, herhangi geometri | CNC |
| 300–3.000 adet, karmaşık iç boşluklu gövde | Kum/kokil döküm + CNC finiş |
| >5.000 adet, alüminyum/çinko, ince cidar | Basınçlı döküm + CNC finiş |
| Yorulma yükü, basınç, yüksek dayanım | Dolu malzemeden CNC (veya dövme + CNC) |
| Tasarım henüz donmadı | CNC; döküm kararı sonraya |
| 6 haftadan kısa sürede parça gerekiyor | CNC |
Tasarımcı İçin: Her İki Yola Uygun Tasarlamak
Yeni bir ürün geliştirirken adet henüz belli değilse, parçayı hem CNC’den hem dökümden üretilebilir şekilde tasarlamak ileride büyük tasarruf sağlar:
- Eşit cidar kalınlığı ve yumuşak geçişler: Dökümde çekme boşluğunu, CNC’de titreşimi azaltır.
- Çıkma açısı (1–2°) verilebilen dış yüzeyler: Döküm için gereklidir; CNC’de fazladan maliyet yaratmaz.
- Fonksiyonel yüzeyleri birkaç düzlemde toplamak: Hem CNC bağlama sayısını hem döküm sonrası işleme süresini düşürür.
- İşleme payı bırakılabilir datum yüzeyleri: Döküm resminde 2–3 mm pay, işleme resminde bitmiş ölçü.
- Standart iç köşe radyüsleri (R2–R3): Freze çakısıyla işlenebilir, dökümde gerilme yığılmasını azaltır.
- Delik ve dişlerin işlemeye bırakılması: Döküm delikleri yalnızca ön delik olarak tasarlanmalı; hassas delikler her durumda işlenir.
Bu kurallarla tasarlanan bir gövde, ilk yıl 200 adet CNC ile, üçüncü yıl 5.000 adet dökümle üretilebilir ve iki sürüm arasında montaj değişmez. Fason tedarikçiden erken aşamada tasarım geri bildirimi (DFM) istemek, bu geçişi en ucuz noktada planlamanızı sağlar; DFM yazımızda daha fazla öneri bulunur.
Sık Sorulan Sorular
Döküm parça CNC parçadan daha zayıf mı?
Genellikle evet; döküm yapıda porozite ve daha düşük süneklik olabilir. Doğru alaşım ve proses kontrolüyle çoğu uygulama için yeterlidir, ancak kritik yüklü parçalarda dolu malzeme tercih edilir.
Kalıp maliyetini tedarikçi mi karşılar?
Kalıp normalde müşteri tarafından ödenir ve müşteriye aittir; bazı tedarikçiler adet garantisi karşılığında kalıbı birim fiyata yayar.
Döküm parçayı Türkiye’de yaptırıp işletebilir miyim?
Evet; işleme atölyesi dökümhaneyi yönetip tek noktadan bitmiş parça teslim edebilir.
Prototipi CNC, seriyi döküm yaparsam sorun çıkar mı?
Geometri döküme uygun tasarlandıysa (kalıp ayrım hattı, çıkma açıları, eşit cidar) geçiş sorunsuzdur; en baştan döküm kurallarıyla tasarlamak önemlidir.
Sonuç
Düşük adet, dar tolerans, yüksek dayanım ve hız CNC’yi; yüksek adet, karmaşık iç geometri ve düşük birim maliyet dökümü işaret eder; gerçek dünyada çoğu seri parça ikisinin birleşimidir. Parçanızın resmini ve yıllık adedini teklif formumuz üzerinden gönderin; dolu malzemeden CNC fiyatını ve gerekiyorsa döküm + finiş alternatifini karşılaştırmalı olarak sunuyoruz. CNC freze kapsamımıza da göz atabilirsiniz.
