Bir Alman alıcının M8x1,25-6H dişini, İngiliz alıcının 1/4-28 UNF-2B dişini ve Amerikalı alıcının 1/4-18 NPT dişini aynı atölyede işlemek rutin bir iştir; sorun, resimde eksik veya belirsiz tanımdan çıkar. Teknik resim kontrol listemizin devamı olan bu yazı, diş standartlarını, üretim yöntemlerini ve ölçümü fason imalat açısından ele alıyor.
Diş Standartları
| Standart | Gösterim örneği | Profil / açı | Kullanım | Tolerans sınıfı |
|---|---|---|---|---|
| Metrik ISO (ISO 68-1, 261, 965) | M10x1,5-6g (dış), M10-6H (iç) | 60°, metrik adım | Avrupa ve dünya geneli | 4h/6g/8g dış; 5H/6H/7H iç |
| Unified (ASME B1.1) | 1/4-20 UNC-2A, 3/8-24 UNF-2B | 60°, inç başına diş (TPI) | ABD, Kanada, havacılık (UNJ) | 1A/2A/3A dış; 1B/2B/3B iç |
| BSP paralel (ISO 228-1, “G”) | G1/2, G1/2 A veya B | 55° Whitworth, paralel | Hidrolik/pnömatik bağlantı, Avrupa | A (dar), B (normal) dış |
| BSP konik (ISO 7-1, “R/Rc/Rp”) | R1/2 (dış konik), Rc1/2 (iç konik), Rp1/2 (iç paralel) | 55°, 1:16 konik | Boru bağlantıları, sızdırmazlık dişte | Tek sınıf |
| NPT / NPTF (ASME B1.20.1 / B1.20.3) | 1/4-18 NPT | 60°, 1:16 konik | ABD boru bağlantıları | NPTF kuru sızdırmaz (dry-seal) |
| Trapez (ISO 2901-2904, “Tr”) | Tr20x4 | 30° | Hareket vidaları | 7e/7H vb. |
| Metrik ince (MF) | M12x1 | 60°, ince adım | Ayar, sızdırmazlık, ince cidar | 6g/6H |
En Sık Karışıklıklar
- G1/2 ile R1/2: Aynı çap, farklı geometri. G paralel dişte sızdırmazlık alın yüzeyde (bonded seal, O-ring) sağlanır; R konik dişte dişin kendisinde. Konik dişe paralel karşı parça takılırsa sızdırır.
- NPT ile BSPT: Her ikisi 1:16 konik ama 60° ve 55° profil, farklı adım (1/2″ NPT 14 TPI, R1/2 14 TPI ama profil farklı). Birbirinin yerine kullanılmaz.
- UNC ile metrik: 1/4-20 UNC ile M6 birbirine “girer gibi olur” ama diş bozar.
- 6H/6g atlanması: Tolerans sınıfı yazılmazsa ISO 965’e göre orta (6H/6g) varsayılır; ancak kaplama sonrası dişte bu varsayım sorun yaratabilir.
- Kaplama payı: Çinko-nikel gibi 8–15 µm kaplama dişe biner; dış dişte 6g yerine 6e, iç dişte 6H yerine 6G veya “kaplama sonrası 6H” notu gerekir.
Tolerans Sınıfları Ne Anlatır?
Metrik dişte sınıf iki bilgi taşır: rakam tolerans büyüklüğü (4 dar, 6 orta, 8 geniş), harf konum (dış dişte küçük harf: h sıfır sapma, g küçük boşluk, e daha büyük boşluk; iç dişte büyük harf: H sıfır, G boşluklu). “6g” standart cıvata dişi, “4h” hassas ayar dişi, “6e” kaplamaya pay bırakan diştir. Unified’da 2A/2B ticari standart, 3A/3B hassas (boşluksuz), 1A/1B gevşek montaj için. Havacılıkta UNJ profili (büyütülmüş kök radyüsü) yorulma için kullanılır. Alıcı hangi sınıfı istediğini yazmalı; tedarikçi yazılmamışsa orta sınıfı uygulayıp bunu teklifte belirtmelidir.
Üretim Yöntemleri
Kılavuz çekme
İç diş için en hızlı yöntem; M2–M24 aralığında yaygındır. Sınırları: kör delikte diş dibine yakın çalışma, kılavuz kırılma riski (özellikle paslanmaz ve bakırda), talaş tahliyesi. Şekillendirme (talaşsız) kılavuzlar sünek malzemede (alüminyum, pirinç, düşük karbonlu çelik) daha sağlam diş ve talaşsız işlem sağlar; malzemeye uygun delik çapı gerekir. Senkron kılavuz çekme CNC’de standarttır.
Diş frezeleme
Tek takımla farklı çaplarda diş, kör delikte tam derinlik, kırılma riski yok, sert malzemede güvenli, sağ/sol diş aynı takımla. Dezavantajı süre (kılavuza göre 2–4 kat) ve küçük çaplarda (M3 altı) zorluk. Kritik parçalarda, paslanmazda, büyük çaplarda ve pahalı parçalarda tercih edilir.
Tek ağız torna ile diş açma
Dış ve iç dişte tornada standart yöntem; her çap ve adım, konik dişler (NPT, R), trapez ve özel profiller. Çok pasolu; yüzey ve profil kalitesi takım ucuna bağlıdır. Kayar otomatta küçük dış dişler için diş tarağı ve ovalama kafası da kullanılır.
Ovalama (haddeleme)
Dış dişte talaşsız şekillendirme; çok hızlı, yüzey mükemmel, yorulma dayanımı yüksek (lif akışı korunur). Yüksek adetli bağlantı elemanlarında standart; kayar otomatta ovalama kafası ile seri üretimde yaygın. Malzeme sünek olmalı; ham çap hesabı kritik.
Diş taşlama
Sertleştirilmiş parçalarda ve 4h gibi dar sınıflarda; ölçüm mastarları, hassas miller. Maliyetli, yalnızca gerekli yerde.
Ölçüm Yöntemleri
- Geçer/geçmez mastar (ISO 1502): İç diş için tapa mastar, dış diş için bilezik mastar; en yaygın ve pratik kabul yöntemi. Geçer tarafı tam boy girmeli, geçmez tarafı en fazla 2 tur dönmeli. Sınıfa özel mastar gerekir (6H mastar, 6G dişi kabul etmez).
- Üç tel yöntemi: Dış dişte bölüm dairesi çapını mikrometre ve kalibre tellerle ölçer; SPC ve rapor için sayısal değer verir.
- Diş mikrometresi: Uçları profilli mikrometre; hızlı sayısal ölçüm, daha az hassas.
- Optik ölçüm / profil projektör: Adım, profil açısı, kök radyüsü; küçük dişlerde ve numune raporunda.
- CMM tarama: Bölüm çapı ve konum; pahalı, kritik parçalarda.
- Fonksiyonel test: Konik dişlerde (NPT/R) mastarla vida boyu (sıkma turu) kontrolü; sızdırmazlık testi montajda.
Alıcı ve tedarikçi aynı yöntemi kullanmalı; mastarla kabul edilen diş, üç tel yöntemiyle sınırda çıkabilir. Ölçüm raporu yazımızda raporlama anlatılır.
Resimde Diş Nasıl Tanımlanır?
- Standart ve gösterim: M10x1,5-6H, 1/4-28 UNF-2B, G1/2 B, 1/4-18 NPT.
- Diş boyu (tam diş) ve kör delikte diş dibi payı; “min. 12 tam diş” gibi.
- Tolerans sınıfı; kaplama varsa “kaplama sonrası geçerli” notu veya kaplama payı sınıfı.
- Havşa / pah: diş başlangıcında 90° veya 120° havşa, çapak önleme.
- Sol diş ise “LH” belirtilmeli.
- Konik dişlerde referans düzlem ve vida boyu (hand-tight engagement).
- Kritik dişte ölçüm yöntemi: “mastar ISO 1502 ile kontrol”.
Sık Karşılaşılan Uyumsuzluklar ve Nedenleri
Geçmez mastarın girmesi: kaplama payı hesaplanmamış veya kılavuz aşınmış. Geçer mastarın girmemesi: diş dibi payı yetersiz (kör delik), kaplama kalın. Sızdıran boru dişi: G ile R karışmış veya konik diş çok derin açılmış. Yırtılmış diş: paslanmazda talaşlı kılavuz yerine şekillendirme veya diş frezeleme gerekiyordu. Bu uyumsuzlukların çoğu resim aşamasında önlenir; tolerans seçimi yazımız genel çerçeveyi verir.
Sık Sorulan Sorular
G1/2 ve 1/2 NPT birbirine uyar mı?
Hayır; profil açısı (55°/60°) ve geometri (paralel/konik) farklıdır. Zorla takılırsa diş bozulur ve sızdırır.
Kaplamalı parçada hangi diş sınıfı?
Dış dişte 6e veya “kaplama öncesi 6g, kaplama sonrası 6h mastar geçmeli”; iç dişte kaplama sonrası 6H mastar kontrolü yazılmalı.
Paslanmazda kılavuz mu diş frezesi mi?
M6 altı ve yüksek adette şekillendirme kılavuzu; M6 üstü, kör delik ve kritik parçada diş frezeleme daha güvenlidir.
Diş için ölçüm raporu verilebilir mi?
Mastar sonucu (geçer/geçmez) standarttır; sayısal değer isteniyorsa üç tel veya optik ölçüm ayrıca raporlanır.
Sonuç
Dişte sorunsuz sonuç, doğru standart gösterimi, tolerans sınıfı, kaplama payı ve ölçüm yönteminin resimde açık yazılmasıyla başlar; üretim yöntemi seçimi ise malzeme, adet ve kritikliğe göre tedarikçinin işidir. Farklı standartlarda diş içeren parçalarınız için teknik resimleri teklif formumuz üzerinden gönderin; belirsiz diş tanımlarını teklif öncesinde sizinle netleştiriyoruz. Kayar otomat sayfamızda seri dişli parça kapasitemizi görebilirsiniz.
