12 faktör yazımızda fiyatı etkileyen değişkenleri, ülke karşılaştırmalarımızda kalem farklarını anlattık. Bu yazı bir adım geriye gidip hesabın kendisini gösteriyor: bir tedarikçi Ø30×80 mm bir mil için 9,80 € dediğinde bu rakam nereden çıkar? Hesabı bilmek, teklifi değerlendirme ve tasarımla maliyeti düşürme gücü verir.
Fiyat Formülü
Birim fiyat = Hammadde + (Çevrim süresi × Makine saat ücreti) + Kurulum ÷ Adet + İkincil işlemler + Kalite/belge + Genel gider ve kâr payı
Her kalemi sırayla açalım.
1. Hammadde Maliyeti
Tornalı parça çoğunlukla çubuktan kesilir. Çubuk çapı parça maksimum çapından 1,5–3 mm büyük seçilir (yüzey temizleme payı). Uzunluk: parça boyu + kesme kalınlığı (2–4 mm) + alın işleme payı (1–2 mm). Kayar otomatta çubuğun sonunda tutulamayan “kalan uç” (200–300 mm, çubuk boyuna oranla %5–10) ve konvansiyonel tornada ayna tutma payı da hurdaya eklenir.
Ağırlık (kg) = π/4 × D² × L × yoğunluk (D ve L metre, çelik yoğunluğu 7.850 kg/m³; alüminyum 2.700; pirinç 8.500).
Örnek: Ø32 çubuk × 84 mm boy, çelik: π/4 × 0,032² × 0,084 × 7.850 ≈ 0,530 kg. Kalan uç payı %5 ile 0,557 kg. 42CrMo4+QT çubuk fiyatı ~2,20 €/kg → 1,23 €. Talaş hurdası geri satılır (çelik 0,15–0,25 €/kg), küçük bir düşüş sağlar; teklif hesaplarında genelde ihmal edilir veya kâr payında değerlendirilir.
Maliyet ipucu: Standart çubuk çapı seçimi (Ø30 parça için Ø32 çubuk; Ø31 parça Ø35 çubuk gerektirir, %25 fazla malzeme ve daha fazla talaş süresi) fiyatı doğrudan etkiler.
2. Çevrim Süresi
Çevrim süresi = kesme süreleri + takım değiştirme ve konumlama (boşta) süreleri + yükleme/boşaltma (kayar otomatta çubuk beslemesi, otomatik). Kesme süresi hesabı:
- Devir: n = (1000 × Vc) / (π × D). Vc kesme hızı (m/dk): 42CrMo4+QT karbür takımla kaba 180–220, ince 220–280; alüminyum 400–800; pirinç 300–500; paslanmaz 1.4404 120–180.
- Tornalama süresi (dk): t = L / (n × f). L işleme boyu (mm), f ilerleme (mm/devir): kaba 0,25–0,4, ince 0,08–0,15.
- Paso sayısı: (Çubuk çapı − parça çapı) / 2 / kesme derinliği (kaba 2–4 mm, ince 0,3–0,5 mm).
- Delik delme: t = derinlik / (n × f); matkap ilerlemesi 0,1–0,25 mm/devir.
- Diş açma: Diş boyu × paso sayısı (6–10) / (n × hatve); diş için Vc düşürülür (80–120).
- Kesme (ayırma): Yarıçap / (n × f), f 0,05–0,1; 10–20 saniye tipik.
Boşta süreler: takım değişimi 1–3 saniye (torna taretinde), kesme başlangıç konumlama 1–2 saniye; 8 takımlı bir parça için 20–40 saniye. Ölçüm ve ara kontrol (operatörün her N parçada ölçümü) çevrim süresine %3–8 olarak eklenir.
Örnek mil (Ø30×80, 42CrMo4+QT): Ø32→Ø30 kaba 1 paso + ince 1 paso (80 mm), Ø20 h7 kademe 25 mm (kaba 3 paso + ince), Ø8 delik 20 mm, M12 diş 15 mm, 2 pah, kanal, alın, kesme. Hesap yaklaşık: kaba tornalama 0,55 dk, ince tornalama 0,45 dk, delik 0,15 dk, diş 0,25 dk, kanal-pah-alın 0,3 dk, kesme 0,2 dk, boşta 0,5 dk, ölçüm payı 0,15 dk → ≈ 2,55 dk (153 s). Tek makinede tamamlanır (canlı takımlı torna, alt aynayla arka işlem).
3. Makine Saat Ücreti
Saat ücreti, atölyenin bir makine saatinde taşıması gereken tüm maliyettir:
| Bileşen | Tipik pay | Not |
|---|---|---|
| Makine amortismanı ve finansman | %20–30 | 250.000 € CNC torna, 8–10 yıl, 4.000–5.000 saat/yıl |
| Operatör işçiliği (makine başına) | %30–45 | Çok makineli operatörlükte düşer; ülkeye göre en değişken kalem |
| Takım ve sarf | %8–15 | Karbür uç, matkap, kılavuz; sert malzemede artar |
| Enerji | %5–10 | 15–25 kW ortalama çekiş; ülke fiyatına bağlı |
| Bakım, soğutma sıvısı, yağ | %5–8 | |
| Bina, sigorta, genel işletme | %8–12 |
Sonuç: Türkiye’de 3 eksen CNC torna 28–40 €/saat, kayar otomat 25–38 €/saat, canlı takımlı torna 32–45 €/saat; Almanya’da bunların yaklaşık iki katı. Örnek mil için 38 €/saat alalım: 2,55 dk × 38/60 = 1,62 €.
4. Kurulum (Setup) ve Adet Etkisi
Kurulum: program yazma/düzenleme (CAM, 20–90 dk), takım hazırlığı ve ön ayar (20–40 dk), ayna/çene veya kılavuz burç değişimi (15–45 dk), ilk parça işleme ve ölçüm (15–30 dk). Toplam tipik 1,5–3 saat; karmaşık parçada 4–6 saat. Kurulum saat ücreti 30–45 €. Örnek: 2 saat × 40 € = 80 €. Adede bölünür: 10 adette 8,00 €/parça, 100 adette 0,80 €, 1.000 adette 0,08 €. Tekrar siparişlerde program hazır olduğundan kurulum %30–50 kısalır.
5. İkincil İşlemler
Isıl işlem (sertleştirme, ıslah: 0,8–1,5 €/kg + parti minimumu), taşlama (h6/h7 çaplar için, 1,5–4 €/çap), kaplama (çinko 0,10–0,30 €/parça dökme; nikel, sert krom yüzey alanına göre), markalama (lazer 0,05–0,20 €), çapak alma ve yıkama (0,05–0,30 €), ambalaj (0,03–0,20 €). Alt tedarikçi işlemleri için nakliye ve yönetim payı %5–10 eklenir. Örnek milde h7 çap tornada +ince tornalama ile karşılanabiliyorsa taşlama gerekmez; kanal ve pahlar tornada; yalnızca yıkama-yağlama 0,08 € ve ambalaj 0,05 €.
6. Kalite ve Belge
Seri kontrol (örnekleme ölçümü, operatör) çevrim süresi payında; ek olarak ölçüm raporu (parti başına 15–60 dk kalite personeli), 3.1 sertifikası (malzeme tedarikçisinden, 0–25 €/parti), FAI (ilk siparişte 1–3 saat). Adede bölünür: 100 adette 0,20–0,50 €/parça.
7. Genel Gider ve Kâr
Satış, planlama, satın alma, muhasebe, kalite yönetimi gibi doğrudan makineye yüklenmeyen giderler (%10–18) ve kâr (%8–15) toplam üretim maliyetine yüzde olarak eklenir; sektör pratiğinde birlikte %20–30. Fiyat rekabeti ve müşteri ilişkisi bu bandı belirler.
Örnek: Ø30×80 mm 42CrMo4+QT Mil, Üç Adette
| Kalem | 10 adet | 100 adet | 1.000 adet |
|---|---|---|---|
| Hammadde | 1,23 € | 1,23 € | 1,18 € (toplu çubuk indirimi) |
| İşleme (2,55 dk × 38 €/sa) | 1,62 € | 1,62 € | 1,52 € (çevrim optimizasyonu) |
| Kurulum (80 €) | 8,00 € | 0,80 € | 0,08 € |
| Yıkama + ambalaj | 0,13 € | 0,13 € | 0,11 € |
| Kalite / rapor / 3.1 | 2,50 € | 0,35 € | 0,12 € |
| Üretim maliyeti | 13,48 € | 4,13 € | 3,01 € |
| Genel gider + kâr (%25) | 3,37 € | 1,03 € | 0,75 € |
| Birim fiyat (EXW/FCA) | ≈ 16,85 € | ≈ 5,16 € | ≈ 3,76 € |
10 adetten 100 adede fiyat üçte bire iner; 100’den 1.000’e yalnızca %27 düşer. Kurulum amortismanı küçük adetlerde her şeyi belirler; büyük adetlerde işleme süresi ve hammadde belirleyicidir. Bu nedenle 1.000 adetlik yıllık ihtiyaç için 4 × 250 yerine 2 × 500 sipariş vermek birim fiyatı düşürür (stok maliyetiyle dengelenmeli).
Tasarımcı İçin Maliyet Kaldıraçları
- Standart çubuk çapı: Maksimum çapı standart çubuğun 1,5–2 mm altına getirin.
- Toleransı gerektiği yere koyun: h7 tek çapta ise tornada karşılanır; iki-üç h6 çap taşlama gerektirir (+2–4 €/parça). Tolerans yazımızda ayrıntılar.
- Uzunluk/çap oranı: 10:1 üzeri destek (punta, kılavuz burç) gerektirir; süre ve fire artar.
- Diş uzunluğu: Gereksiz uzun dişler paso sayısını artırır; 1,5×D yeterlidir.
- Derin küçük delikler: 10×D üzeri derin delik delme özel takım ve düşük ilerleme gerektirir.
- Malzeme seçimi: İşlenebilirliği yüksek malzeme (otomat çeliği, 6082, CW614N) çevrim süresini %20–40 kısaltır; mukavemet gerekliyse 42CrMo4 ıslah çeliği ile devam edin. Otomat çeliği yazımızda karşılaştırma yer alır.
- Yüzey kalitesi: Ra 1,6 tornada standarttır; Ra 0,4 ince paso ve düşük ilerleme (süre +%15–30), Ra 0,2 taşlama gerektirir.
- Adet ve parti: Yıllık adedi paylaşın; tedarikçi çubuk alımını ve kurulumu ona göre planlar.
Sık Sorulan Sorular
Teklifte kurulum ayrı kalem olarak gösterilmeli mi?
Karşılaştırılabilirlik için evet: “birim fiyat + parti başına kurulum” yapısı, farklı adetlerde fiyatı hesaplamanızı sağlar. Bazı tedarikçiler kurulumu birim fiyata gömer; sorup ayırtın.
Aynı parça için teklifler neden %30 farklı çıkar?
Makine tipi (kayar otomat vs. konvansiyonel torna), saat ücreti, çevrim süresi tahmini, kâr beklentisi ve kapasite doluluğu; ayrıca kapsam farkları (sertifika, rapor, ambalaj). RFQ rehberimiz kapsamı eşitlemeyi anlatır.
Tedarikçiden çevrim süresini isteyebilir miyim?
Ticari bilgi olduğu için her tedarikçi paylaşmaz; ancak “işleme süresi ne kadar?” sorusuna yaklaşık yanıt alabilirsiniz. Fiyat kırılımı (malzeme / işleme / kurulum / ikincil) istemek daha yaygındır.
Fiyat hesabı freze parçalarında farklı mı?
Mantık aynıdır; farklar: hammadde plaka/blok (talaş oranı %50–80 olabilir), birden fazla kurulum (bağlama sayısı), takım sayısı fazla, saat ücreti biraz yüksek. Eksen yazımızda bağlama etkisi anlatılır.
Sonuç
Tornalı parça fiyatı = hammadde + çevrim süresi × saat ücreti + kurulum ÷ adet + ikincil işlemler + kalite + genel gider ve kâr. Bu kırılımı bilen satın almacı teklifleri doğru karşılaştırır, tasarımcı ise çubuk çapı, tolerans ve malzeme seçimiyle fiyatın %20–40’ını tasarımda belirler. Tornelle teklifleri bu kırılımla, adet kademeli ve kurulum ayrı olarak verir; kendi parçanız için hesap görmek isterseniz teknik resminizi teklif formu üzerinden gönderin. Tornalama kapasitemiz için CNC torna sayfamıza bakabilirsiniz.
