RoHS ve REACH, AB pazarına giren ürünlerin kimyasal içerik kurallarını belirler. İşlenmiş metal parça üreten fason tedarikçi bu düzenlemelerin doğrudan muhatabı değildir; muhatap, parçayı ürüne monte eden ve piyasaya süren üreticidir. Ancak üretici, uyumluluğu tedarik zincirinden aldığı beyanlarla kanıtlar; bu nedenle Türk tedarikçiden doğru içerikli, doğrulanabilir bir beyan istemek standart hâline gelmiştir. Malzeme sertifikası ve yüzey işlemler yazılarımızın tamamlayıcısı olan bu yazı, iki düzenlemenin metal parça açısından pratik yönlerini anlatıyor.
RoHS: Kapsam ve Kısıtlı Maddeler
RoHS Direktifi (2011/65/EU, “RoHS 2” ve 2015/863 ile eklenen dört ftalat) elektrikli ve elektronik ekipmanda (EEE) belirli tehlikeli maddelerin kullanımını kısıtlar. Kısıtlı 10 madde ve eşikleri (homojen malzeme bazında ağırlıkça): kurşun %0,1, cıva %0,1, kadmiyum %0,01, krom (VI) %0,1, PBB %0,1, PBDE %0,1, DEHP, BBP, DBP ve DIBP her biri %0,1. Kritik nokta: RoHS yalnızca EEE kapsamındaki ürünlerin parçalarını ilgilendirir; bir tarım makinesi mili veya hidrolik blok RoHS kapsamında değildir. Alıcı, parçanın RoHS kapsamında bir ürüne gireceğini belirtmelidir.
Metal Alaşımlarında Kurşun Muafiyetleri
İşleme sanayisinin en sık karşılaştığı konu kurşundur. Kurşun, işlenebilirliği artırdığı için pirinçte (CuZn39Pb3: %2,5–3,5 Pb), otomat çeliğinde (11SMnPb30: %0,2–0,35 Pb) ve bazı alüminyum alaşımlarında bulunur. RoHS Ek III bu alaşımlar için muafiyet tanır:
| Muafiyet | Kapsam | Sınır |
|---|---|---|
| 6(a) | İşleme amaçlı çelikte ve galvanizli çelikte alaşım elementi olarak kurşun | Ağırlıkça %0,35’e kadar |
| 6(b) | Alüminyumda alaşım elementi olarak kurşun | %0,4’e kadar (6(b)-I, 6(b)-II alt türleri) |
| 6(c) | Bakır alaşımlarında kurşun | Ağırlıkça %4’e kadar |
Bu muafiyetler süreli olup Komisyon tarafından periyodik olarak yenilenir veya daraltılır; kategoriye göre farklı geçerlilik tarihleri vardır. Beyanda hangi muafiyete dayanıldığı açıkça yazılmalıdır: “CuZn39Pb3 parça, RoHS Ek III 6(c) muafiyeti kapsamında uyumludur.” Alıcı muafiyetsiz uyum istiyorsa kurşunsuz alternatif (CuZn21Si3P/ECOBRASS, CuZn42, kurşunsuz otomat çeliği 11SMn30/11SMn37) seçilmeli ve işleme maliyeti farkı hesaba katılmalıdır. Pirinç yazımızda alaşım seçenekleri anlatılır.
Kaplamalarda RoHS
Altı değerli krom (Cr VI), eski tip sarı pasivasyonlu çinko kaplamalarda ve krom-VI bazlı dönüşüm kaplamalarında bulunur; RoHS kapsamında yasaktır. Günümüzde çinko kaplamalar Cr(III) pasivasyonla, alüminyum dönüşüm kaplamaları Cr(III) veya kromsuz alternatiflerle yapılır. Sert krom kaplama metalik krom (Cr 0) içerir ve RoHS kısıtı dışındadır; ancak kaplama banyosu Cr(VI) içerdiği için REACH izin rejimine tabidir (aşağıda). Kadmiyum kaplama havacılık dışında fiilen kullanılmaz. Alıcı kaplama tanımında “Cr(VI)-free” ibaresini açıkça istemelidir.
REACH: SVHC, %0,1 Eşiği ve Bildirim
REACH Tüzüğü (1907/2006) tüm eşyalar için geçerlidir; sektör kısıtı yoktur. İşlenmiş metal parça için iki yükümlülük öne çıkar:
- Madde 33 – Bilgi iletme: Eşya, Aday Listedeki bir SVHC’yi (Substance of Very High Concern) ağırlıkça %0,1’in üzerinde içeriyorsa tedarikçi, alıcıya en azından madde adını bildirmelidir. Kurşun metali 2018’de Aday Listeye eklenmiştir; dolayısıyla CuZn39Pb3 parça (%3 Pb) için Madde 33 bildirimi zorunludur: “Bu eşya %0,1’in üzerinde kurşun (CAS 7439-92-1) içerir.” Bu, parçanın yasaklı olduğu anlamına gelmez; bilgi yükümlülüğüdür.
- SCIP veri tabanı: AB’de piyasaya sürülen ve SVHC içeren eşyalar için ECHA’nın SCIP veri tabanına bildirim (2021’den itibaren); yükümlülük AB’deki üretici/ithalatçıdadır, Türk tedarikçi gerekli bilgiyi sağlar.
- Ek XVII kısıtlamaları: Belirli maddelerin belirli kullanımlarda yasaklanması (örneğin tüketici ürünlerinde kurşun sınırları, nikel salınımı); parçanın son kullanımına göre ilgili olabilir.
- Ek XIV izin: Cr(VI) bileşikleri gibi maddelerin kullanımı izne tabidir; kaplama tesisi izinli tedarik zincirinde çalışmalıdır. Bu, işlenmiş parçanın alıcısından çok kaplamacının sorumluluğudur.
Aday Liste yılda iki kez güncellenir; beyanın tarih ve liste sürümü içermesi gerekir.
Tipik Malzemelerin Durumu
| Malzeme | RoHS | REACH Madde 33 |
|---|---|---|
| C45, 42CrMo4, S355 (yapı ve ıslah çelikleri) | Uyumlu (kısıtlı madde yok) | Bildirim gerekmez |
| 11SMnPb30 (kurşunlu otomat çeliği) | Muafiyet 6(a) ile uyumlu | Kurşun bildirimi gerekir (%0,2–0,35) |
| 1.4301, 1.4404, 1.4305 (paslanmaz) | Uyumlu | Bildirim gerekmez (1.4305 kükürtlü, kurşun yok) |
| 6082, 6061 (alüminyum) | Uyumlu | Bildirim gerekmez |
| 2011, 2007 (kurşunlu alüminyum) | Muafiyet 6(b) ile uyumlu | Kurşun bildirimi gerekir |
| CuZn39Pb3, CuZn40Pb2 (kurşunlu pirinç) | Muafiyet 6(c) ile uyumlu | Kurşun bildirimi gerekir |
| CuZn21Si3P (kurşunsuz pirinç) | Uyumlu | Bildirim gerekmez |
| POM, PA (mühendislik plastikleri) | Genellikle uyumlu; hammadde beyanı gerekir | Katkılara göre değişir; hammadde beyanı gerekir |
Tedarikçiden İstenecek Beyan
İyi bir uyumluluk beyanı şunları içerir: tedarikçi ve alıcı bilgisi, parça numarası ve revizyonu, malzeme tanımı (EN numarası), RoHS beyanı ve dayanılan muafiyet, REACH Madde 33 bildirimi (madde adı, CAS numarası, yaklaşık oran) veya “Aday Listedeki maddeler %0,1 üzerinde bulunmaz” ifadesi, referans alınan Aday Liste tarihi, kaplama varsa Cr(VI)-free beyanı ve kaplamacı beyanına atıf, imza ve tarih. Beyanın dayanağı, hammadde tedarikçisinin 3.1 sertifikası (kimyasal analiz) ve kaplamacının kendi beyanıdır; tedarikçi bunları dosyasında saklar ve talep edilirse ekler. Laboratuvar testi (XRF veya ICP) yalnızca alıcı özel olarak isterse yapılır ve ayrıca fiyatlandırılır.
Alıcı İçin Kontrol Listesi
- Parçanın RoHS kapsamında bir ürüne girip girmediğini RFQ’da belirtin.
- Kurşunlu alaşımda muafiyetli uyum mu, kurşunsuz malzeme mi istediğinizi netleştirin.
- Kaplama tanımında Cr(VI)-free ibaresini yazın.
- Beyanın tarih, Aday Liste sürümü ve parça revizyonu içerdiğini kontrol edin.
- Muafiyet sürelerini ürün yaşam döngünüzle karşılaştırın; muafiyet bitince malzeme değişikliği gerekebilir.
- Beyanı, malzeme sertifikası ile birlikte parça dosyasında saklayın.
Sık Sorulan Sorular
Kurşunlu pirinç parça RoHS’a aykırı mı?
Hayır; Ek III 6(c) muafiyeti ile %4’e kadar kurşun içeren bakır alaşımları uyumludur. Ancak REACH Madde 33 kapsamında kurşun içeriği bildirilmelidir.
Fason tedarikçi laboratuvar testi yapmalı mı?
Zorunlu değildir; beyan hammadde sertifikasına dayanır. Alıcı bağımsız test isterse ayrıca yapılır ve fiyatlanır.
RoHS her parça için gerekli mi?
Hayır; yalnızca elektrikli/elektronik ekipmanda kullanılan parçalar için. Makine, hidrolik veya yapı parçaları kapsam dışıdır; REACH ise her eşya için geçerlidir.
Kurşunsuz pirinç daha pahalı mı?
Malzeme %10–25 daha pahalı, işleme süresi %15–30 daha uzundur; parça fiyatı tipik olarak %15–30 artar. Muafiyet yeterliyse kurşunlu alaşım ekonomik tercihtir.
Sonuç
İşlenmiş metal parçada RoHS ve REACH uyumu çoğu zaman sağlanabilir; kurşunlu alaşımlarda doğru muafiyete dayanmak ve REACH bildirimini eksiksiz yapmak yeterlidir. Alıcı olarak kapsamı ve beklentiyi RFQ’da yazmanız, tedarikçinin doğru beyanı ilk seferde vermesini sağlar. RoHS/REACH beyanı gereken parçalarınız için teknik resimleri teklif formumuz üzerinden gönderin; malzeme sertifikası ve uyumluluk beyanı dahil kapsamla teklif veriyoruz. Kalite güvencesi yazımızda belge sistemimizi görebilirsiniz.
