Gümrük belgeleri sıkıcı görünür; ancak yanlış belge, gümrükte vergi ödemek, sevkiyatın beklemesi veya yıllar sonra bir gümrük denetiminde geriye dönük vergi tahakkuku anlamına gelebilir. Türkiye’den CNC parça alan ithalatçının iki belgeyi ayırt etmesi yeterlidir: A.TR ve EUR.1. Bu yazı, A.TR rehberimizi menşe boyutuyla genişletir ve Incoterms yazımızı belge tarafında tamamlar.
A.TR: Serbest Dolaşım Belgesi (Menşe Değil)
A.TR dolaşım belgesi, Türkiye–AB Gümrük Birliği’ne özgüdür ve yalnızca sanayi ürünleri için AB’nin 27 üyesiyle ticarette kullanılır. Belgenin söylediği tek şey: “Bu mal Türkiye’de (veya AB’de) serbest dolaşımdadır.” Yani mal ya Türkiye’de üretilmiştir ya da üçüncü ülkeden ithal edilip vergisi ödenmiştir. A.TR’li mal, AB’ye gümrük vergisiz girer; menşe kuralı aranmaz.
- Kim düzenler: İhracatçı, ticaret/sanayi odası (TOBB sistemi) üzerinden düzenler ve gümrük idaresi vize eder; onaylanmış ihracatçı statüsündeki şirketler vize olmadan kendileri düzenler.
- Geçerlilik: Düzenlenme tarihinden itibaren 4 ay içinde varış gümrüğüne sunulmalıdır.
- Kapsam dışı: Tarım ürünleri ve AKÇT (kömür-çelik) ürünleri kapsamındaki ham çelik ürünleri (bunlar için ayrı anlaşma ve EUR.1 uygulanır). İşlenmiş CNC parçaları (HS 73, 84, 85, 87 vb.) A.TR kapsamındadır.
- Önemli sınır: A.TR menşe kanıtlamaz. AB’deki ithalatçı, Türkiye’den A.TR ile aldığı parçayı kendi ürününde kullanıp üçüncü bir ülkeye (İngiltere, İsviçre, Kore vb.) tercihli menşeyle ihraç etmek istiyorsa, parçanın Türk menşeli olduğunu ayrıca kanıtlamalıdır (aşağıda tedarikçi beyanı bölümü).
EUR.1: Tercihli Menşe Belgesi
EUR.1 dolaşım belgesi, Türkiye’nin serbest ticaret anlaşması (STA) bulunan ülkelerle ticaretinde malın Türk menşeli olduğunu kanıtlar ve o ülkenin gümrük vergisinden muafiyet veya indirim sağlar. Menşe, malın nerede “yeterince işlendiği” ile ilgilidir; sadece nereden sevk edildiğiyle değil.
- Kim düzenler: İhracatçı, odalar üzerinden düzenler ve gümrük vize eder; menşe kanıtı (üretim, malzeme faturaları) saklanır.
- Fatura beyanı / menşe beyanı: Sevkiyat değeri 6.000 €’yu aşmıyorsa ihracatçı fatura üzerine standart menşe beyanı yazarak EUR.1 yerine kullanabilir; onaylanmış ihracatçılar değer sınırı olmadan fatura beyanı kullanır.
- EUR-MED: Pan-Avrupa-Akdeniz kümülasyon sistemi içinde birden fazla ülkenin girdisi kullanıldığında EUR-MED belgesi veya beyanı gerekir.
- Geçerlilik: Genellikle 4 ay (bazı anlaşmalarda 10–12 ay).
Hangi Ülkeye Hangi Belge?
| Varış ülkesi | Belge | Gümrük vergisi (CNC işlenmiş metal parça) | Not |
|---|---|---|---|
| AB (27 üye) | A.TR | %0 | Menşe aranmaz; yalnızca KDV |
| İsviçre, Norveç, İzlanda, Liechtenstein (EFTA) | EUR.1 veya fatura/menşe beyanı | %0 (Türk menşeli ise); İsviçre ve Norveç sanayi ürünlerinde tek taraflı olarak da sıfır uygular | Türkiye–EFTA STA |
| Birleşik Krallık | Menşe beyanı (fatura üzerinde); EUR.1 kullanılmaz | %0 (Türk menşeli ise); aksi halde UK Global Tariff (çoğu parçada %0–4) | Türkiye–BK STA (2021) |
| Sırbistan, Bosna-Hersek, Kuzey Makedonya, Karadağ, Arnavutluk, Kosova, Moldova, Gürcistan | EUR.1 / EUR-MED veya beyan | %0 (Türk menşeli ise) | İkili STA’lar |
| İsrail, Mısır, Tunus, Fas, Ürdün, Filistin, Lübnan | EUR.1 / EUR-MED veya beyan | %0 veya indirimli | Akdeniz STA’ları |
| Güney Kore, Malezya, Singapur, Şili, Mauritius, Faroe | Menşe beyanı veya EUR.1 (anlaşmaya göre) | %0 veya indirimli | İkili STA’lar |
| Birleşik Arap Emirlikleri | Anlaşmaya özel menşe belgesi | İndirimli / kademeli sıfırlanan (CEPA, 2023) | Ürün listesi ve takvim kontrol edilmeli |
| ABD, Kanada, Suudi Arabistan, Katar, Avustralya vb. | Menşe şahadetnamesi (tercihsiz) | Ülkenin normal tarifesi | STA yok; belge yalnızca menşeyi gösterir |
Anlaşmalar ve ürün listeleri değişebilir; sevkiyat öncesi güncel durumu forwarder veya gümrük müşavirinizle doğrulayın.
Menşe Kuralları CNC Parçaya Nasıl Uygulanır?
Bir parçanın “Türk menşeli” sayılması için tamamen Türkiye’de elde edilmiş olması ya da ithal girdilerin Türkiye’de “yeterli işçilik veya işlemden” geçmiş olması gerekir. Anlaşmaların çoğu Pan-Avrupa-Akdeniz (PEM) menşe kurallarını izler; işlenmiş metal parçalar için tipik kurallar:
- Tarife pozisyonu değişikliği: İthal çubuk veya levha (HS 72/76) Türkiye’de işlenip farklı bir pozisyona (HS 73, 84, 87 vb.) geçiyorsa çoğunlukla menşe kazanır.
- Katma değer kuralı: Bazı pozisyonlarda menşesiz girdilerin değeri fabrika çıkış fiyatının belirli bir yüzdesini (tipik %40–50) aşmamalıdır. Malzeme payı yüksek basit parçalarda bu kurala dikkat gerekir.
- Yetersiz işlem: Yalnızca kesme, etiketleme, ambalajlama veya basit montaj menşe kazandırmaz. Talaşlı imalat “yeterli işlem” sayılır.
- Kümülasyon: AB veya EFTA menşeli çubuktan Türkiye’de üretilen parça, PEM kümülasyonu sayesinde menşe kuralını kolayca karşılar.
Uygulamada: Türkiye’de çubuktan işlenen CNC parçalar neredeyse her zaman Türk menşelidir; Uzak Doğu’dan ithal yarı mamul üzerinde yalnızca hafif işlem yapılan parçalar istisnadır. İhracatçı menşe kanıtını (malzeme faturaları, üretim kayıtları) 3–5 yıl saklamakla yükümlüdür.
Tedarikçi Beyanı: Yeniden İhraç Eden AB Alıcıları İçin
AB’deki bir şirket, Türkiye’den A.TR ile aldığı parçayı makinesine monte edip Birleşik Krallık’a, İsviçre’ye veya Kore’ye tercihli menşeyle ihraç etmek istiyorsa, menşe hesabında Türk parçasının durumu önemlidir:
- AB–İsviçre, AB–Norveç ve PEM içindeki anlaşmalarda Türkiye kümülasyona dahildir; Türk menşeli parça, AB ürününün menşe hesabında “menşeli girdi” sayılabilir. Bunun için Türk tedarikçiden tedarikçi beyanı (supplier’s declaration) veya EUR.1/EUR-MED ile menşe kanıtı alınmalıdır; A.TR yetmez.
- AB–Birleşik Krallık Ticaret ve İşbirliği Anlaşması’nda (TCA) Türkiye kümülasyona dahil değildir; Türk parçası burada “menşesiz girdi” olarak hesaba girer. Parça payı yüksekse AB ürününün menşe kuralını etkileyebilir.
- Düzenli tedarikte uzun dönemli tedarikçi beyanı (yılda bir, tüm sevkiyatlar için) pratik çözümdür; Türk tedarikçiden isteyin.
Belge Hataları ve Sonuçları
- A.TR eksik veya geç sunulmuşsa AB gümrüğü üçüncü ülke tarifesi uygular (CNC parçalarda çoğunlukla %1,7–4,7); belge sonradan ibraz edilerek iade istenebilir, ancak ek iş yükü doğar.
- EUR.1’de menşe kuralı karşılanmadığı sonradan anlaşılırsa ithalatçı geriye dönük vergi ve faiz öder; bu nedenle tedarikçinin menşe kanıtını saklaması ithalatçının da güvencesidir.
- Fatura beyanı metni anlaşmadaki standart ifadeye birebir uymalıdır; serbest metin kabul edilmez.
- İsviçre için A.TR göndermek sık yapılan bir hatadır; belge geçersizdir (ancak İsviçre’de sanayi ürünlerinde vergi zaten sıfırdır).
İthalatçı Olarak Ne Yapmalısınız?
- Türk tedarikçiye varış ülkesini ve gerekiyorsa yeniden ihraç planınızı bildirin; belge türünü birlikte belirleyin.
- AB için A.TR’nin, EFTA için EUR.1 veya menşe beyanının, Birleşik Krallık için fatura üzerinde menşe beyanının sevkiyat evraklarında yer almasını sipariş teyidine yazın.
- Yeniden ihraç ediyorsanız uzun dönemli tedarikçi beyanı isteyin.
- Forwarder’ınıza belgeyi ithalat beyanında kullanmasını açıkça söyleyin; otomatik varsayılmaz.
- Belgeleri gümrük denetimleri için 3–10 yıl (ülkeye göre) saklayın.
Tornelle, sevkiyatlarında varış ülkesine uygun belgeyi düzenler ve düzenli müşterileri için uzun dönemli tedarikçi beyanı sağlar; ülke bazlı gümrük notları için AB genel bakış ve İsviçre rehberlerimize bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
A.TR ile EUR.1 arasındaki temel fark nedir?
A.TR serbest dolaşımı kanıtlar ve yalnızca AB için geçerlidir; menşe göstermez. EUR.1 Türk menşeini kanıtlar ve STA ülkeleri (EFTA, Balkanlar, Akdeniz vb.) için geçerlidir.
Birleşik Krallık için EUR.1 gerekir mi?
Hayır; Türkiye–BK STA’sında yalnızca fatura üzerinde menşe beyanı kullanılır.
Türk tedarikçiden aldığım parçayı AB ürünümde kullanıp İsviçre’ye ihraç edersem menşe sorunu olur mu?
PEM kümülasyonu sayesinde Türk menşeli parça menşeli girdi sayılabilir; ancak bunun için A.TR değil, tedarikçi beyanı veya EUR.1 ile menşe kanıtı gerekir.
Belgeler için ek ücret öder miyim?
A.TR ve EUR.1 düzenleme maliyeti düşüktür (oda ücreti) ve çoğunlukla ihracatçı tarafından karşılanır; teklifte “belgeler dahil” ifadesini kontrol edin.
Sonuç
A.TR ile AB’ye gümrüksüz giriş, EUR.1 veya menşe beyanıyla STA ülkelerinde muafiyet, tedarikçi beyanıyla yeniden ihraçta menşe güvencesi: doğru belge, doğru ülke ve doğru zaman. Sevkiyat evraklarında hangi belgenin gerektiğini teklif aşamasında netleştirmek isterseniz varış ülkenizi belirterek teknik resimlerinizi teklif formu üzerinden gönderin; belge ve teslim şekli dahil kalem kalem teklif alırsınız.
