Yurt dışından gelen teknik resimlerin büyük çoğunluğunun başlık bloğunda “Genel toleranslar: ISO 2768-mK” veya “ISO 2768-fH” gibi bir ifade bulunur. Bu kısa ibare, resimde ayrıca tolerans yazılmamış tüm ölçüleri kapsar ve fason imalatçıyla alıcı arasındaki en sık anlaşmazlık kaynaklarından biridir. Bu rehber, ISO 2768’in ne söylediğini, sınıflar arasındaki farkı ve RFQ hazırlarken nasıl kullanılması gerektiğini açıklıyor.
ISO 2768 Nedir?
ISO 2768, talaşlı imalatla üretilen parçalarda tekil tolerans verilmemiş boyutlar ve geometrik özellikler için genel tolerans sınıflarını tanımlayan standarttır. İki bölümden oluşur:
- ISO 2768-1: Doğrusal ölçüler (uzunluk, çap, pah, yuvarlatma) ve açısal ölçüler için dört sınıf: f (fine/ince), m (medium/orta), c (coarse/kaba), v (very coarse/çok kaba).
- ISO 2768-2: Düzlemsellik, doğrusallık, diklik, simetri ve salgı gibi geometrik toleranslar için üç sınıf: H, K, L.
“ISO 2768-mK” yazan bir resimde doğrusal ölçüler m sınıfına, geometrik özellikler K sınıfına göre değerlendirilir. Not: ISO 2768-2, 2021’de yayımlanan ISO 22081 ile değiştirilmiştir; ancak sahada halen çok sayıda resim 2768-2’ye atıf yapar ve imalatçılar her iki referansı da tanır.
ISO 2768-1 Doğrusal Ölçü Tablosu
| Nominal ölçü aralığı (mm) | f (ince) | m (orta) | c (kaba) | v (çok kaba) |
|---|---|---|---|---|
| 0,5 – 3 | ±0,05 | ±0,1 | ±0,2 | — |
| >3 – 6 | ±0,05 | ±0,1 | ±0,3 | ±0,5 |
| >6 – 30 | ±0,1 | ±0,2 | ±0,5 | ±1,0 |
| >30 – 120 | ±0,15 | ±0,3 | ±0,8 | ±1,5 |
| >120 – 400 | ±0,2 | ±0,5 | ±1,2 | ±2,5 |
| >400 – 1000 | ±0,3 | ±0,8 | ±2,0 | ±4,0 |
| >1000 – 2000 | ±0,5 | ±1,2 | ±3,0 | ±6,0 |
Kırık kenar ve yuvarlatmalar için ayrı, daha geniş bir tablo vardır (örneğin m sınıfında 0,5–3 mm için ±0,2; 3–6 mm için ±0,5). Açısal toleranslar ise kısa kenar uzunluğuna göre derece-dakika cinsinden verilir (m sınıfı, kenar ≤10 mm: ±1°).
ISO 2768-2 Geometrik Toleranslar
H, K ve L sınıfları; düzlemsellik ve doğrusallık için nominal uzunluğa, diklik için kısa kenara, simetri ve salgı için ise sabit değerlere bağlıdır. Örneğin ≤10 mm uzunlukta düzlemsellik toleransı H sınıfında 0,02 mm, K sınıfında 0,05 mm, L sınıfında 0,1 mm’dir. Dairesel salgı H sınıfında 0,1 mm, K’da 0,2 mm, L’de 0,5 mm’dir. Çoğu genel makine parçası için K sınıfı yeterlidir; H sınıfı, tekil geometrik toleransla belirtmenin daha doğru olduğu hassas montaj yüzeyleri için düşünülmelidir.
Fason İmalatta Fiyata Etkisi
Genel tolerans sınıfı, resimde yazılı tek bir harf olsa da fiyatı üç kanaldan etkiler:
- İşleme stratejisi: f sınıfı, 30–120 mm bandında ±0,15 mm demektir; bu, bazı frezeleme operasyonlarında kaba + finiş paso ve daha düşük ilerleme gerektirir. m sınıfında tek paso çoğu zaman yeterlidir.
- Ölçüm süresi: Dar genel tolerans, tüm ölçülerin kontrol planına girmesi anlamına gelir; kumpasla kontrol edilebilecek ölçüler CMM’e taşınır.
- Red riski: Kaynak, talaş kaldırma sonrası gerilim gevşemesi ve ısıl işlem olan parçalarda f sınıfı gerçekçi olmayabilir.
Deneyimimize göre aynı parçanın m yerine f sınıfıyla istenmesi, parça geometrisine bağlı olarak birim fiyatı %8–20 artırabilir. Bu nedenle f sınıfını yalnızca gerçekten gerekli parçalarda, tercihen kritik ölçüleri tekil toleranslarla belirtip genel sınıfı m‘de tutarak kullanmanızı öneririz. Maliyet kalemlerinin tamamı için maliyet karşılaştırması yazımıza bakabilirsiniz.
Yaygın Hatalar
- Sınıf belirtmemek: Resimde genel tolerans yoksa imalatçı çoğunlukla m varsayar; ancak bu bir varsayımdır ve anlaşmazlık yaratır. Mutlaka belirtin.
- Tüm parçayı f sınıfına almak: Fonksiyonel olmayan yüzeylerde gereksiz maliyet.
- 2768 ile tekil toleransı karıştırmak: Ø20 H7 gibi tekil bir tolerans, genel toleransı her zaman geçersiz kılar. Genel sınıf yalnızca “boş” ölçüler için geçerlidir.
- Kaba yüzey isteyip ince tolerans beklemek: Ra 6,3 istenen bir yüzeyde ±0,05 mm ölçü tutarlılığı beklemek çelişkilidir.
Tornelle Nasıl Uygular?
CNC torna ve CNC freze parçalarında ISO 2768-m ve f sınıflarını standart olarak karşılarız; kayar otomat parçalarında çap ölçülerinde f sınıfının çok altında (±0,005 mm mertebesinde) tekrarlanabilirlik sağlanır. Her siparişte genel tolerans sınıfı kontrol planına yazılır ve ölçüm raporunda referans olarak belirtilir; böylece sipariş sonrasında “hangi tolerans geçerliydi” tartışması yaşanmaz.
Sık Sorulan Sorular
Resimde ISO 2768 yazmıyorsa ne olur?
İmalatçı çoğunlukla m sınıfını varsayar, ancak bunu teklif aşamasında yazılı olarak teyit etmeniz gerekir. Tornelle teklifte varsayılan sınıfı açıkça belirtir.
ISO 2768-mK ile 2768-fH arasındaki fiyat farkı nedir?
Parça geometrisine göre %8–20. Kritik ölçüleri tekil toleransla belirtip genel sınıfı m tutmak genellikle en ekonomik çözümdür.
ISO 2768 yerine DIN 7168 kullanılabilir mi?
DIN 7168 eski Alman standardıdır ve geri çekilmiştir; halen bazı resimlerde görülür. Değerleri ISO 2768’e büyük ölçüde benzer, ancak yeni resimlerde ISO 2768 (veya ISO 22081) tercih edilmelidir.
Tolerans sınıfı ölçüm raporunda görünür mü?
Evet. Ölçüm raporunda her ölçünün nominal değeri, uygulanan tolerans (tekil veya genel sınıf) ve ölçülen değer birlikte gösterilir.
Sonuç
ISO 2768, teknik resmin “sessiz” kısmını yönetir ve fason imalatta fiyat, süre ve kalite algısını doğrudan belirler. Doğru yaklaşım, kritik ölçüleri tekil toleranslarla tanımlamak, genel sınıfı gerçekçi tutmak ve teklif aşamasında imalatçıyla teyit etmektir. Teknik resimlerinizi teklif formu üzerinden gönderin; toleranslar konusunda maliyet düşürücü önerilerle birlikte fiyat sunalım.
